Het Duitse kiesstelsel - van Sonntagsfrage naar Überhangmandat

Het Duitse kiesstelsel is uniek in de wereld. Het is een combinatie van het stelsel van evenredige vertegenwoordiging (zoals we dat in Nederland kennen) en het meerderheidstelsel (zoals het in het Verenigd Koninkrijk wordt gebruikt). Dit heeft tot gevolg dat Duitsers bij de verkiezingen twee stemmen uitbrengen. Een stem op een kandidaat (Erststimme) en een stem op een partij (Zweitstimme). De bondskanselier wordt niet direct maar op voordracht van de bondspresident door de Bondsdag gekozen.

Erststimme > kiesdistrict
Duitsland is verdeeld in 299 kiesdistricten. Met de Erststimme kiezen Duitsers een kandidaat in hun kiesdistrict. Dit gebeurt op basis van het meerderheidsstelsel – ‘the winner takes it all’. De kandidaat met de meeste stemmen wint de zetel voor dat kiesdistrict en komt direct in de Bondsdag. Dit wordt in Duitsland Direktmandat genoemd.

Zweitstimme > partijlijst
Met de Zweitstimme stemmen Duitsers op een partij. Hiermee wordt het totale aantal zetels van een partij vastgelegd. Deze stem is dan ook bepalend voor de latere verhoudingen in de Bondsdag. Via partijlijsten die per deelstaat verschillen wordt bepaald wie in het parlement komt.

Strategisch kiezen
Om hun stem niet te verkwisten en bepaalde coalities te ondersteunen hebben aanhangers van kleinere partijen in het verleden vaak strategisch gekozen. Strategisch kiezen kan door de Erststimme aan de grote coalitie partner te geven en met de Zweitstimme de kleinere partner te ondersteunen. Een geliefd stemgedrag voor aanhangers van de liberale FDP en de Groenen van Bündnis90/Die Grünen.

Überhangmandate
Het kan gebeuren dat een partij meer directe zetels via de Erststimme behaalt dan waar zij volgens de Zweitstimme recht op heeft. Door deze zogenaamde overschotzetels, of te wel Überhangmandate, fluctueert het aantal Bondsdagzetels. Het grondwettelijk vastgelegde aantal van 598 zetels in de Bondsdag werd in de laatste kabinetsperiode naar 614 zetels uitgebreid. Profiteurs van de Überhangmandate zijn over het algemeen de grote volkspartijen, zoals de SPD en de CDU/CSU.

Kiesdrempel van vijf procent
Duitsland kent een kiesdrempel van vijf procent. Deze relatief hoge kiesdrempel (in Nederland is de kiesdrempel even hoog als de kiesdeler – ongeveer 0.67%) is er vooral om het politieke systeem weerbaarder en stabieler te maken. Als een partij minder dan 5 procent van de stemmen behaalt vervallen deze stemmen. Hierdoor is het kiesstelsel in Duitsland dan ook minder evenredig dan in Nederland. Met betrekking tot de kiesdrempel geldt een uitzondering: wint een partij minder dan 5 procent maar wel drie Direktmandate, dan mag deze partij de zetels toch behouden.

Sonntagsfrage
Verkiezingen vinden in Duitsland traditioneel op een zondag plaats. Om die reden worden peilingen voor de Bondsdagsverkiezingen ook Sonntagsfrage genoemd: 'Welche Partei würden Sie wählen, wenn am Sonntag Bundestagswahlen wären?' Op de dag van verkiezingen sluiten om 18:00 uur de stemlokalen. De verschillende televisiestations zoals ARD, ZDF en RTL presenteren precies om 18:00 uur de eerste prognoses, zogenaamde exit polls. Dit gebeurt op basis van een enquête, waarbij de kiezers direct na het verlaten van het stemlokaal worden gevraagd wat zij gekozen hebben. De partijen beschikken al om 16:30 uur over de uitkomsten van de exit polls. Dit stelt hun in de gelegenheid om zich vroegtijdig op de waarschijnlijke uitkomst van de verkiezingen voor te bereiden. Na 18:00 uur begint de telling van de stemmen, alle latere prognoses zijn niet meer op basis van enquêtes maar op basis van getelde stemmen.


INFOBOX
Op zondag, 27 september is de berichtgeving live op tv op ARD, ZDF en RTL te volgen.
 De eerste prognoses worden vanaf 18 uur gepresenteerd.
Van 20.15 uur tot 21:00 uur zal het lijsttrekkersdebat – de Berliner Runde of ook wel de Elefantenrunde genoemd – op de publieke omroep ARD worden uitgezonden.

LINKS
Dossiers en blogs
opent in een nieuw venster http://www.tagesschau.de/bundestagswahl/
opent in een nieuw venster http://www.duitslandweb.nl/dossiers/verkiezingen-2009/inleiding/Overzicht.html
opent in een nieuw venster www.bpb.de 
opent in een nieuw venster http://blog.zeit.de/zweitstimme/
Sonntagsfrage
 opent in een nieuw venster http://www.spiegel.de/flash/0,5532,17440,00.html
Stemwijzer
opent in een nieuw venster www.wahl-o-mat.de
Omroepen
 opent in een nieuw venster www.ard.de
opent in een nieuw venster www.zdf.de
opent in een nieuw venster www.rtl.de 

Lees verder